نام فایل : عصر محنه در تمدّن مسلمانان 19 ص

فرمت : .doc

تعداد صفحه/اسلاید : 21

حجم : 81 کیلوبایت

عصر محنه در تمدّن مسلمانان
محمد رضايى
بررسى تاريخ جريانهاى فكرى نقش مهمى در شناختِ تحولاتِ سياسى و اجتماعى تاريخ اسلام ايفاء مىكند. معتزله يكى از مهمترين گرايشهاىِ فكرى قرون اوليه اسلامى هستند كه ويژگى برجسته ايشان عقلگرايى آنها بود. ايشان كه نقش بهسزايى در بارورى انديشه اسلامى بازى كردند در بخشى از عصر عباسيان يعنى دوران خلافتِ مأمون، معتصم و واثق به عنوانِ ايدئولوژى حاكم بر مخالفانِ خود كه عمدتا فقها و محدثان اهل سنت بودند سختگيرى آغاز كرده و با ابزار قدرت، سعى در اشاعه تفكر خود نمودند كه واكنشهايى در پى داشت. دوره مورد بحث كه به «محنه» معروف گشت موضوع بررسى مقاله حاضر است.
واژههاى كليدى: عباسيان، مأمون، معتصم، واثق، معتزله، محنه، اهل حديث، فقها.
مقدمه
محنه يا محنت، عنوانى است كه اكثر نويسندگان و مورخانِ متقدم و متأخر، براى محاكم تفتيشِ عقايد عصر مأمون، معتصم و واثق به كار مىبرند. اين دوره، عموما دامنگير فقها و محدثانِ اهل سنت شده و بدين خاطر جمهور اهل سنت، آن را شرّ و بلايى براى اسلام و مصيبتى براى مسلمين مىدانند.1 محنه، پىآمدهاى ديگرى نيز در پى داشت كه چندان توجهى بدان نشده است و كسانى كه در نوشتههاى خود بدان اشاره كردهاند، بدون بررسى علل و عواملِ ايجاد آن، تنها به سير حوادث تاريخى توجه داشتهاند.
با نگاهى به تاريخ، روشن مىگردد كه تفتيش عقايد ـ انگيزيسيون ـ سابقهاى طولانى دارد و از دورهى باستان به يادگار مانده است، و يادآور شكنجههاى هولناك، كتابسوزان، در آتش افكندن جسم مردم و مهمتر از همه، در هم شكستن روح و عزّت انسانها و به سخره گرفتن فكر و آزادىشان است.2
وقتى سخن از تفتيش عقايد به ميان مىآيد، آدمى بىاختيار، قرون وسطاى اروپا را به ياد مىآورد، و اين سؤال مطرح مىشود كه آيا محنه و جريان آن، نوعى تفتيش عقايد بود؟ آيا بين آنچه در اروپاى مسيحى گذشت با آنچه در عصر عباسى روى داد، شباهتى وجود دارد؟
اين دوره، با صدور حكمى از جانب مأمون، كه به معتزله اجازه مىداد تا به تفتيش عقايد مردم پرداخته، هر كس از قضات، محدثين و كاركنان ديوان كه به خلق قرآن ـ مخلوق و محدث بودن قرآن ـ معتقد نبود را از مشاغلِ خود اخراج نمايند؛ آغاز گرديد.3
اكثر پژوهشگرانِ معاصر كه در نوشتههاى خود، اشارهاى به اين جريان نمودهاند، از آن با عنوان نوعى تفتيش عقايد نام بردهاند. نويسندهى كتاب عصرالمأمون از محنه، با عنوان دادگاهِ تفتيش عقايد نام مىبرد.4
فيليپ حتّى در اين زمينه مىنويسد:
قضيهى خلق قرآن، محك عقيدهى مسلمانان شد و قاضيان نيز بايد شخصا اين امتحان را مىگذرانيدند، كه اين خود نوعى تفتيش عقايد بود و همهى كسانى را كه منكر اين عقيده بودند به محاكمه مىكشيدند... .5
همچنين دكتر مشكور آورده است:
ادارهى ويژهاى به نام محنه كه گونهاى انگيزيسيون بود، تأسيس شد و عدهاى از علما براى بازجويى، به آن احضار شدند.6
پژوهشگران غربى كه به بررسى اين دوره علاقه نشان دادهاند، اين مقطع از تاريخ اسلام را دورهى تفتيش عقايد مىدانند.7 تفتيش عقايد در جهان اسلام، تنها به اين مورد، محدود نمىشود بلكه در عصر اموى نيز اقداماتى در زمينهى مقابله با عقايدِ تشيع صورت گرفته بود، ولى بايد اذعان نمود كه محاكمِ محنه، نخستين محكمههاى منظم، در تاريخ اسلام مىباشند كه براى محاكمهى مخالفان و سركوب ايشان توسط دستگاه خلافت عباسى، ايجاد شد.
معناى لغوى و سير تاريخى محنه
محنه در لغت به معنى آزمايش، بليّه، بلا، داهيّه، آفت، فتنه، سختى و... مىباشد،8 مانند سختى و شكنجهاى كه پيروان على عليهالسلام و اهل بيت عليهمالسلام ، دچار آن شدند.9 هم چنين از كلمهى محنه،10 آزمون يا محاكمه، آزردن، ضايع كردنِ شخصيّت، شلاق زدن، تهديد كردن نيز استنباط مىشود.11
محنه در معناى ديگر، به آزمون عقيدهى قضات، شهود و محدثين، با قوانين و سؤالاتِ كلامى نيز گفته مىشود و12 اسمى شده براى عملِ تفتيش و آزمون عقيدهى قضات و شهود و محدّثين، در امر محدث و مخلوق بودن يا ازلى و قديم بودن قرآن.13
منظور از محنه در اينجا، عبارت از دستگاه تفتيش عقايدى است كه با همكارىِ معتزله، توسط مأمون در اواخر حكومتش، براى امتحان مخالفانِ عقيدهى رسمىِ حكومت به وجود آمد و تا زمان روى كار آمدن متوكل، ادامه يافت.
با توجه به گزارشهاى منابع موجود، مأمون در سال 212 قمرى نظريهى مخلوق بودنِ قرآن را اعلام كرد و قائل به مخلوق بودن آن شد، ولى به اين علت كه زمينه مساعد نبود، به اعلام و تبليغ رسمى آن اقدام نكرد. او نياز به زمان داشت تا رسما عقيدهى خود را در اين مورد ابراز نمايد. بالاخره مأمون در اواخر حكومت خود، چهار ماه قبل از مرگش، طى نامهاى كه به بغداد فرستاد، آن را رسما اعلام و قواى حكومتى و لشكرى خود را، براى پيشبرد آن به كار بست. اين جريان مخالفان اين عقيده و حتى كسانى كه در مقابل آن سكوت كرده بودند را به سختى و گرفتارى دچار ساخت. اين جريان، با تبعيّت معتصم و واثق، تا سال (234 ق) ادامه يافت.14 منابع تاريخى رسميت عقيدهى خلق قرآن را، در ذيل حوادثِ سال 218 ق، ذكر كردهاند.
مأمون از زمان اعلام اين دستور تا زمان مرگش، در بغداد حضور نداشت و درگير جنگ با امپراتورى بيزانس بود. از برخى منابع، بر مىآيد كه وى قبل از آن كه رسما دستور محنت را صادر نمايد، به امتحان در مورد قرآن مىپرداخت. از برخى گزارشهاى تاريخى اين گونه به دست مىآيد كه محنه از رقه يا دمشق آغاز شده است.15 در ربيعالاول سال 217 قمرى، ابو مسهر دمشقى، كه از فقهاى دمشق بود در مورد خلقِ قرآن، مورد امتحان قرار گرفت و نظر رسمى حكومت را پذيرفت و اقرار به مخلوق بودن قرآن نمود.16
جريان رقه بدين صورت بود كه در سال 218 قمرى مأمون از رقه، نامهاى حاوى دستورالعمل ايجاد محكمهاى براى امتحان، به حاكم بغداد نوشت كه محنه نام گرفت و از سال (218 ق/ 833م تا 234 ق/ 848م) ادامه يافت.17 در نامه آمده بود كه تمام پيشوايانِ بزرگ و علماى فقه و تفسير را در يك مجلس جمع كنند و از آنها در مورد عقيدهى رسمى حكومت، آزمايش و سؤال نمايند و جواب هر يك از ايشان را اطلاع دهند.18 فرمان، تمام قضات، محدثين، معلمان قرآن، مؤذنين، علما و شهود را شامل مىشد و در رابطه با خلق قرآن، امتحان گرديدند.19
سختىِ بزرگى كه براى علما به وجود آمد،20 اين بود كه اكثر ايشان، يا از روى اعتقاد و يا بنا به مصلحتِ وقت، با خليفه اظهار موافقت نمودند. اكثر آنها به دليل ترس آن را پذيرفتند و تنها تعداد معدودى، شروع به مخالفتِ با آن نمودند.
علىرغم كوششهاى شُرطهى بغداد، كه آزمايش قاضيان و محدثان، بر عهدهى آنان بود، سياستِ خليفه، با مقاومت سختى از سوى برخى فقها روبهرو شد؛ بيشتر كسانى كه مورد پرسش قرار گرفته بودند به مخلوق بودن قرآن اعتراف كردند، اما اغلب اين اعترافات، تنها زبانى و از روى ترس بود. زيرا در پرسشنامهى رسمى، ايشان به خاطر گمراه كردنِ مردم، مورد حمله قرار گرفته بودند،21 و مأمون دستور داده بود هر كس به مخالفت با آن بپردازد دستگير شود.22
از نوشتههاى ابن مسكويه بر مىآيد كه، مأمون همراه نامهاى كه فرستاده بود عدهاى از جمله: محمّد بن سعد واقدى، يزيد بن هارون، يحيى بن معين و زهير بن حرف را فرستاد تا شاهد اجراى آن باشند.23
...